Groothandelsgebouw

De geweldige betonnen kolos, die thans door zijn omvang het centrum volkomen beheerst, is in wezen een absoluut zakelijk bouwwerk. Het is voor altijd de werkplaats van de altijd bezige zakenman. Zijn strakke lijnen spreken van nuchterheid en werkelijkheidszin.

Van idee tot werkelijkheid, 1953

groothandelsgebouw-1
Brochure Van idee tot werkelijkheid, 1953.Stadsarchief Rotterdam XXIII F 204
groothandelsgebouw-1
Groothandelsgebouw in werkelijkheid, 2018

Imposant

Het Groothandelsgebouw is hét symbool van de wederopbouw van Rotterdam. Toen het gebouw in 1953 werd opgeleverd, waren de superlatieven niet van de lucht. De omvang van het gebouw was ook imposant: 220 meter lang, 85 meter breed en 43 meter hoog, maar liefst 445.000 vierkante meter in elf bouwlagen. Het gebouw heeft drie binnenhoven en er loopt 1,5 kilometer weg doorheen over drie niveaus. Het was op dat moment het grootste gebouw van Nederland. Op 17 mei 1947 werd symbolisch een eerste paal geslagen, maar pas in april 1948 ging het werk serieus van start. Op 3 juni 1953 werd ‘het symbool van gebundelde kracht en het onverwoestbaar vertrouwen in de groeikracht van Rotterdam’ feestelijk geopend door Koningin Juliana.

groothandelsgebouw-4
Tijdens de officiële opening in juli 1953 bekijkt koningin Juliana de maquette van het Groothandelsgebouw.J.D. Noske (Anefo)/Nationaal Archief 2.24.01.03_0_934-5495
groothandelsgebouw-7
Genodigden lopen door de Weenatunnel bij de opening van het Groothandelsgebouw.Stadsarchief Rotterdam 4204_7022

Bedrijfsverzamelgebouw

Door het bombardement was in Rotterdam 388.000 vierkante meter bedrijfsruimte verloren gegaan. Voor veel ondernemers was een eigen nieuw gebouw onbetaalbaar. In 1944 kwam ondernemer Frits Pot met het idee van een verzamelgebouw voor grossiers, een ‘grossiersbijenkorf’, in de buurt van het Groenendaal. Franz Lichtenauer van de Kamer van Koophandel en Kees van der Leeuw, animator van de wederopbouw, steunden het idee. Kort na de oorlog werden de plannen concreet en werd de opdracht aan architectenbureau Van Tijen en Maaskant gegeven.

De verzamelgebouwen boden vele voordelen. Bedrijven deelden een gebouw en dus ook faciliteiten. Ze kregen daardoor een betere uitstraling en betere voorzieningen (gemeenschappelijk gebruik van vergaderruimtes, kantines, entree, liften en trappen) voor een lagere prijs. Bovendien was de bedrijfsruimte flexibel te huren en konden de installaties en leidingen efficiënt worden aangelegd en benut. In de verzamelgebouwen waren ook enkele dienstwoningen, zodat er continu een huismeester aanwezig was. Het Groothandelsgebouw had vier woningen op de zevende verdieping.

Het Groothandelsgebouw was het derde bedrijfsverzamelgebouw dat door Maaskant was ontworpen. De twee kleinere industriegebouwen aan de Oostzeedijk (1941-1946) en Goudsesingel (1949-1952) waren vingeroefeningen geweest. In 1961 kwam het laatste industriegebouw aan het Zuidplein er nog bij. Maaskant werd door publicist Leo Ott geprezen voor zijn ‘visie, durf, doortastendheid, buigzaamheid, aanpassingsvermogen en werkkracht.’

De wording van de betonkolos in de nabijheid van het Centraal Station vormde het meest spectaculaire deel van de weg, die naar het bastion der Rotterdamse groothandelaren zou voeren. Van het fragiele netwerk der financiering, noch van de beslommeringen der exploitatie was iets te zien, maar het stijgen van de eindeloze bekistingen, het omhoog torenen van de betonmassieven, de drukke doening om en in een gecompliceerd bouwwerk van ongekende afmetingen, dat alles kon iedereen met eigen ogen zien.

Leo Ott – Van luchtkasteel tot koopmansburcht

groothandelsgebouw-3
Groothandelsgebouw in Rotterdam in aanbouw, oktober 1950.Winterbergen (Anefo)/Nationaal Archief NL-HaNA_2.24.01.09_0_904-2378

Prefabricage

Het gebouw is als gewapend betonconstructie gerealiseerd en ook het uiterlijk wordt gedomineerd door beton. In de eerdere industriegebouwen was nog een combinatie van beton en baksteen in de gevels gebruikt. De vormgeving van het gebouw wordt grotendeels bepaald door de betonconstructie en de repeterende geprefabriceerde betonelementen, zoals de zonweringselementen in de gevels. Door het collectieve gebruik en het flexibele karakter van de ruimtes hebben de kantoorgevels bewust een neutrale vormgeving. De expressief vormgegeven entrees, trappenhuizen en dakopbouwen verlevendigen het gebouw. De bouw werd uitgevoerd door een combinatie van vijf aannemers: Van Eesteren, Dura, HBM, BAM en De Kondor.

expeditiestraat
Expeditiestraten in het Groothandelsgebouw
groothandelsgebouw-2
De binnenhoven worden nog altijd gebruikt
groothandelsgebouw-8

Voorzieningen

Behalve de hoofdingang aan het Stationsplein zijn er nog vier ingangen. Naast 100.000 vierkante meter bedrijfs- en kantoorruimte op de negen verdiepingen zijn er showrooms aan de straatzijdes en magazijnen en expedities aan de binnenhoven. Twee grote gemeenschappelijke kantines waren op het dak geplaatst. Bijzondere voorzieningen waren een bank, een postkantoor, een kapper, een café-restaurant en bioscoop Kriterion in het dakpaviljoen. Tot de opening van de bioscoop in 1961 stond hier jarenlang alleen een betonskelet op het dak. Na afloop van de bioscoopvoorstelling werd het projectiescherm weggeschoven en konden bezoekers genieten van het prachtige uitzicht over de stad. De architecten Van Tijen en Maaskant betrokken ook een verdieping in het nieuwe gebouw; van een formeel samenwerkingsverband was geen sprake meer. Op de begane grond zit al sedert het begin grand-café Engels, aanvankelijk als uitbater van de noodkantine.

groothandelsgebouw-6
Het Groothandelsgebouw in maart 1953 met op het dak de ruwbouw van de bioscoop, die pas in 1961 werd afgemaakt.Nationaal Archief 2.24.01.04_0_905-6287
groothandelsgebouw-16
Ook nu oogt het gebouw nog imposant

Anno nu

Tussen 2001 en 2005 is het gebouw gerestaureerd door architectenbureau Van Stigt. De glanzende entreehal en de luchtbehandelingskanalen op het dak verdwenen, de gevel werd gereinigd en in de gangen kwam de karakteristieke decoratieve baksteen terug. Door de ventilatiekasten naar de kelder te verplaatsen konden de dakterrassen in ere worden hersteld. Sinds 1996 heet het Groothandelsgebouw Groot Handelsgebouw, want er zijn geen groothandelaren meer in gevestigd, maar kantoren.

Vóór de restauratie en de rijksmonumentenstatus van 2010 was het gebouw zoals vele andere wederopbouwgebouwen potentieel object van moderniseringsplannen. Zo waren er ooit plannen het gebouw van een ‘eigentijdse’ glazen gevel te voorzien.

Een kleurrijke mozaïek boven de liften in de entreehal van Johan van Reede is vervangen door zwarte tegeltjes.

In 2016 werd in het kader van Rotterdam viert de stad!, vijfenzeventig jaar wederopbouw een spectaculaire tijdelijke trap tegen het gebouw geplaatst. Het ontwerp van MVRDV trok meer dan honderdduizend bezoekers en vergrootte de iconische betekenis van het Groothandelsgebouw.

groothandelsgebouw-8
Verkeerschaos bij het Groothandelsgebouw, 1965.Stadsarchief Rotterdam 4204_27681
groothandelsgebouw-14
Voetgangers voor het gebouw

Gegevens

Adres: Stationsplein 45
Architect: H.A. Maaskant, W. van Tijen
Jaar: 1947-1953
Rijksmonument

Volledige tijdlijn